NULA HMEL ȚHA CHHINGPUII CHANCHIN

Chhingpuii hi sawi dan dang dang a awm nual a, lehkha ziaka kan hmuh chhun chu Dr.R.Doliana lehkhabu, ‘Mizo nunhlui leh hlate December 1988-a ziak phek 43-48 a mi chu a hnuaia mi hi a ni.

*#

Chhingpuii hi Ralte nula hmel țha a ni. Nula lian tawk tak, ngo tak, sam țha em em ke ler thleng lai nei a ni. A pa chu Pu Rala a ni a, pa lian deuh awm khauh deuh a ni a, mi tam tak chuan ‘Ralte Awmkhauha’ an ti. British sorkar lo len hma lawk kha a ni a, chuvang in kum 1870 vel kha ni awm tak a ni. Chung hun lai chuan Chhingchhip Khuaah chuan Chengkual hnam Lalhanga a lal a, Chhingpuii pa chu lal upa leh khawchhung mi awm thei tak a ni.

*#

Chhingchhip khuaah chuan tlangval Thangzika (Chhakchhuak) a awm a. Ani chuan Chhingpuii chu neih a duh em em a, nupui atan a be ta a. Mahse, Chhingpuii pa te chuan an rem ti lo va, “Khuang ka chawidawn a, Chhingpuii hian Thing a dim ang, chumi hma chu pasal nei thei a ni lo ve” a ti a. A rilru chuan a fanu chu a chhuang em em a. Tin, Thangzika nen chuan an innei ta lo va, Tachhip khuaah a pem ta a.

*#3

Chhingpuii chu tlangval fel tak mai Kaptluanga nen chuan an loin duh ta hle mai a, An inlawm thinin hna an thawk dun ngun hle a. Chhingchhip khaw tlangvalho chuan sai ram chhuah an rawt a. Kaptluanga chuan kal ve a tum a, Chhingpui hnenah chuan, “Sai ka rawn kap ang a, sai ngho bengbeh tur leh saikhup hmuithlur atan ka rawn hawn ang che” a ti a. Zan sawm lai thang tumin Chhingchhip tlangvalho chu an inbuatsaih ta a, an chhuak ta a. Kawtchhuahah chuan an innghak khawm ta a, an chhuak ta a, Laiking pakhat hi thingler zikah a awm a. Aien nan lungin tlangvalho chuan an inthem thiam a, “A vawm fuh apiang sai kap tur” an ti a.A tawpah chuan kaptluanga chuan, “Kha kleimah sai kap tur” a ti a, a vawm thla ta nalh mai a. Ramchhuak innghak khawm chu an liam ta dul dul a, an che fuh thei lo hle a. An hawn dawn ni chuan kaptluanga chuan Saichal a hliam ta a, a na hle nghe nghein an hria a, zanah chuan hawsan mai an rawt ta a, mahse tlangvalho chuan um leh chu an duh deuh a, rei fe an sawi ho hnu chuan um leh chu an remti ta a. A tukah chuan an va chhui a, an man pha ta, Saichal lian tak a lo ni nghe nghe a, an hlawhtling ta hle a.

*#

Sai ram chhuak an thang bo hlan chuan Chhingpuii chu a lungleng hle țhin a. An thang reizia chhinchhiah nan zanah bangah meihawl hian a thai hang țhin a, vawi khat thai chu ni khat a ni a, vawi 10 a thai hang a ni. Mi ram chhuah hlan chuan tlangval pakhat, Lalzuia chuan Chhingppuii chu a lo rim ngun hle a. Nupuia neih atan a thlem ngun hle a, “Sai ram chhuakte mai mai chu” a ti fo va. Chiingpuii chuan nui chungin, “Kaptluanga khan ‘Saiha bengbeh tur leh saikhup hmuithlur tur ka rawn hawn ang che’, min ti asin maw le” a ti mai țhin a, Lalzuia chuan a duh em em avangin engkim mai hi a tiam ngam a, mahse Chhingpuii chuan thu tak tak a hrilh lem lo a ni awm e.

*#

Chhingpuii chuan luhkapuiah puan a tah a, a bulah chuan Lalzuia a țhu a. Tlai lamah chuan ram chhuakho an lo thleng ta a, kawtchhuahah chuan tlang an tlir ta ulh ulh mai a. A khua mai chuan ramchhuak hmuak tur chuan an phu ta dul dul mai a. Zupeng leh Tuibur um nen nula leh nuho chu an chhuak ta a. Chhingpuii chuan a puan tah lai chu zial sawk sawk a, a insiam ta thuai a. Zupeng leh Tuibur chu keng a ve a, he hla hi a sa a

“Ka ti na na nain aw,

An laipui riin khawtlang a nghawr chim dawn e”

tih hi. Lalzuia chu a kalsan ta a.

*#

A Hrilh a hai hle mai a, kawtchhuah an va thlen chuan mipui chu an lo awm khawm nasa hle a. Sai kap tu chu Kaptluanga a lo ni a. Chhingpuii chu a lawm hle a. Kaptluanga chu mipuiin an duhsakin an chawimawi em em a, in thlen hmain an hrai rui der mai a ni.

*#

Chutih lai chuan Sailo lal Buangtheua chu Hmunpui khuaah a lal a. Lalhanga nen chuan an inkawp . Sailo lal Lianphunga chu Tachhip khuaah a lal a. Sailo lal Lungliana chu Hmawngkawn kuaah a lal a, an inkawp bawk a. An karah chuan thuchhia a lo chhuak ta a. Kawp neiin lei do angin an lo awm ta a. An inngeihlohna chhan ber chu Lianphunga leh Buangtheuva chuan Tualpui ram an inchuh vang a ni. Mahse thla khat chhung indo an nih avangin an inti nasa lo hle a. Mi an thah pawhin an lu an la lo va, an sam an hlep chauh a ni. Chutia an ram chuhnaah chuan an lo inhmu thiam ta lo hle a. Buangtheuva khua te chuan Lianphunga khua a mi KALA an vaw hlum ta der mai a. Chu thu chu Sailo lal Bengkhuaia Sailama awm chuan a lo hria a, Lianphunga ho hnenah, ” hman zana an thawm chu a va na em! an mi thah sar lam nan an thi ro leh dar ro an rawt keh lek lek a lawm”, tiin a sawi a ni awm e. Chu thu Lianphunga teho chuan an hriat chuan zawh fiah tum lem lovin an thin a ur ta em em mai a. Lungliana ho nen chuan Chhingchhip khua, Ruanzawl hmuna an awm laiin an run ta a.
*#

Chumi hun lai chuan Kaptluanga leh Chhingpuii chu hlo thlovin an inlawm thin a. Zing féah hian feh chu an kal thin a. Zan khat chu Chhingpuii chuan mumang mak deuh mai a mang ta a. A tuk zingah chuan a nu hnenah a sawi a, “Ka mumangah lasen duang hi ka lo awrh a” a ti a, (mi thenkhatte sawi dan chuan Thisenin hmai ka lo phih a ti, an ti). Feh chu a hreh em em mai a. A nu hi nuhrawn a ni a, a nu chuan, “I thatchhiat vang a nih chu, Kaptluanga i awm chak vang a nih chu” a ti a. A nu thu chu hnial ngam lovin hreh tak chungin a feh chhuak ta a. A hlauhthawn ang ngeiin Lianphunga Khuaten Mualpui kawnah an lo lam bun, an kap a. Mahse an kap fuh lo va, Kaptluanga chuan silai a lo keng ve lo va, A lawmnu chu han puak a tum a, mahse Chhingpuii chuan a hlau lutuk a, a khawng tlat mai a, akhur zawih zawih mai a. Kaptluanga chuan hreh tak chungin a kalsan ta a. Chhingpuii chu an man ta a, an thah a hlau em em mai a, “Ka pa hi a neinung viau mai a, min tlanna tur sum a nei ang. Min nun hram rawh u” a ti tawk tawk a. A mantute zingah chuan a inleng hlui Thangzika kha a tel ve a, ani chu a rilru a tha vak lo va, thah mai duhna a nei a. Sum insem chu abuaithlak tite an awm nual a, Chhingpuii chuan “Min tlan in awih loh leh in farnuah emaw ka awm mai ang e” a ti talh a. Mahse an hnial zel a. Tichuan an han sat ta awrh mai a, Chhingpuii chuan,”Lawm te u,min va tina lutuk ve le” a ti a, an sat hlum Zui ta a. A lu chu an tan a, Tachhip khuaah an hawn a, an ai ta a. Sahlamah an khai a. Chhingpuii an thahna hmun chu tun thlengin “CHHINGPUII THAH KAWN” tih a ni ta reng.
*#

Hetih lai hun hi Zainem hla chhuah hun lai a ni a, hlain an phuah el ta a,

“Zo khaw val lo uang lo u,

In lawm lai tha Chhingpuii,

Pualchang hmul ang in thlauh ve doralah tiin.

“Chhingpuii thlangkhuan dim chu

Chhip khawpui lammual zawlah,

Chawltui ningzu a rui, Chhinghermawii”

“Hmanah zaleng di chhai mawi,

Tunah Chhinghermawii,

Chhip khawpuii thing lenbuang kan chhaitir e”

*#

Kaptluanga chu a thin a ur em em mai a, a lung a leng em em mai bawk a, ralthuam a ken ve loh lai leh a lawmnu duh tak an man lai a innang chu a rilru a na em em mai a. A lawmnu duh tak, nupui atana a lo hual rilruk an hruai a, an that si chu a tuar thiam thei lo va. He hla hi a phuah a :

” Zo khaw val uang hma min ti maw?

Vala’n chengrang ka kau ve hmain,

Thang tlai zamual in liamtir e” tiin.

*#

Chhingpuii nu leh pa chu an lungchhe em em a, an tap an tap thin a. An fanu duh tak, an lawmna ber chu a boral ta a. Ralho chuan a lu an lamin thing lerah an khai ang a, savate pawhin an tlan ang tih an hre reng a,

“Chhip khawpui ka hawi ngam lo,

Ka taui thlunglu an khaina,

Chung liankapan chhai maw ni lenin” tiin an tap an tap thin.

*#

A bul lama kan sawi tawh angin Chhingpuii chungchangah hian sawi dan inang lo deuhte a awm nual a. Upaho ka zawhna atanga min chhan dan tlem han sawi ila. Pu R.Dolianan Chhingpuii ngaizawngtu Lalzuia a tih hi Lalnawta a ni a, Lalnawta hi Lal upa fa a ni a, Chhingpuii hi a ngaizawng hle a, mahse Chhingpuii hioan a duh si lo va. Vawi khat chu Lalnawta leh Kaptluanga hi an inhnial a. Lalnawta chuan hmusit takin, “Nang michhia, vailenhlo zinga khawsa mai mai” a ti a. Kaptluanga chu a thin a rim ve ta deuh va, ” Chuti tea min tih mai mai, ka kawmchhak leh kawmthlang en rawh, Ka sa lute hi” a ti a. Lalnawta chuan a thianpa sawmin Chhingpuii zen a rawt a. A thianpa chuan ,”A puan hmawr pawh i dek tawh reng reng em ni?” a ti a. An ngam ta lo va. Kaptluanga chu an er nasa si a, dawi an rawt ta a. Zuin ruiin an dawi ta a. Chuta tang chuan Kaptluanga chu a tha thei ta reng reng lo va, Ngawr angin a awm ta a, a chhuak vak thei ta lo va, Chhingpuii chuan a awm chawt thin a. A khuh changte hian a hrawk chu samkhuiha ziah ang mai hian a awm thin a. A mumangah “Lalnawta ten samkhuih min dawlhtir a,” a ti a. Chhingpuii hian feh kawngah tak ngial pawh kaptluanga thik a hlauh avangin tlangval a kalpui duh ngai lo va. A kalpui pawhin putar hlir a kalpui thin niin an sawi.

*#

Chhingpuii hi a nuin a thihsan a, nuhrawn a hrawn an ti. Thangzikan’ a thah dawn tuma a mumanga a thil hmuh pawh hi an sawi dan a danglam hret. “Ka mumangah thisenin hmai ka lo phih a” a ti. Chhingpuii feh kal chu putar pakhat nen an kal a. Thangzika hian lenhmui thing bulah a lo chang a, a han man chiah hian, “Min nun hram rawh, ka pain min tlan thei ang” a ti a. Mahse Thangzika hian a sat ta a. A han tlu pawh Chhingpuii hian a malpui lang te pawh a puanin a khuh tawk tawk a. A lu an tan a, thing lerah ni sarih an khai hnu pawhin a heh chu a la ling var mai a ni an ti. Chutia Chhingpuii a lo thih takah chuan Kanplinga chu a lung a leng em em mai a. Heti hian a chham thin a, “Lei ka en a ping si a, van ka en leh a sang si a” a ti a. A lungleng awm ngaihna hre lo chu banglai chhunga a silai chu a la chhuak a, a inkap hlum ta nghe nghe a ni an ti.
*#

Chhingpuii lung hi an thahna hmun nia an hriatah Y.M.A. in an phun nghe nghe a. A bulah a entute chawlh buk pawh an sa.

*#
A thlan lunga an ziah dan:
MIZO
NULA HMELTHA
CHHINGPUII
KUM 1880 AH HELAI
HMUNAH HIAN
RAL KUTAH
A THI
PHUNTU : BR. Y.M.A. CHHINGCHHIP
PHUN NI :12.2.1974
SENSO ZAT : Rs. 2974.50
*#

source: FB – Mualpui, Chhingchhip

2018-08-15T07:43:21+00:00