MIZO LALTE KHA AN SUAL VEK LO

Mizote hi hnam fing tak leh mahni chemkalna bîkah chuan thiam tak, hnam dang aia hnuaihnung chuang lo kan ni a. Pi leh pute hunah khan Lal leh Upate rorelna fing leh lâi, Zawlbuk leh Val Upa ţangho khan khawtlang nun fel takin an lo kaihruai ţhin a. Thunun ngaite chu khauh takin an thunun ţhin. Chuvang chuan taihmakna kawngah te, rinawmna lamah te, aia upa zahna kawngah leh hawihhâwmna kawng dangah pawh an nun kha a zahawm ţhin a ni.

Ramsa sava leh ramngaw humhalhna lamah te hlei hlei khan an sâng a. Tunlai khawvel puma fimkhur loh vanga ramngaw, nungcha sava kan tihchereu nasat vanga sik leh sa leh thil dang dang pawha harsatna kan tawh hnu pawha awmze nei taka hma la thei aram an la awm lote tan hi chuan entawntlak tak an ni zawk.

Heng bâkah hian kan pi leh pute thurochhiah ngaihsanawm leh fing tak tak a awm nual bawk. Khawtlang an inawp dan, thlarau lama an thûkzia, leilung chêt vêl dan leh van sâng lam te an lo zir nasatzia, hunbi thliara, chhiara an lo chhinchhiah dan zawng zawngte kha ngaihtuah hian keini angin remchanna leh hmanraw ţhate nei se an sâng lehzual ang tih a rinawm hle zawk a ni.

Kan Mizo lalte rorelna kha an phâk tâwkah chuan a aia ţha a awm chuang lo vang tih theih khawp khan a ţha a ni. Lal sual fâl deuh leh mâwl deuh te chu an awm ngei ang. A tlangpui thu chuan an ţha a ni.

Chutiang chu an nih laia kan politician hmasaten lal an châk lutukna lama an hmanhmawh lutukna lamah Lal zawng zawng sual leh nunrawng anga an chhuaha mualpho taka an bântîr tawp mai kha a ‘fair’ lo hle a. Kan hnam history tihchingpennaah a ngaih theih hial a ni. An rorelna fing lo leh corrupt ta lutuk hian hnam pawi a sawizui nasa lutuk hi a pawi ber chu a ni.

Kan Mizo lalte zingah khan Lallula fate zinga Lallianvunga leh a thlahte kha rorel thiam leh an khua leh tuite nena inhmangaihtawn ţha ber an ni hialin ka hria a. An chanchin ziakna bu “Kan Ram” hi ka han post a ni e.

KAN RAM
By
Lalzama Sailo & Brig. Ngurliana Sailo

BUNG KHATNA

SAILO LAL THLAHTU BUL CHHUINA

Lallianvunga leh a thlahte chanchin kan sawi hmain Sailo lalte inthlah chhawn dan chu kan Mizo History ziaktuten hetianga hla hian an chhui thei a ni:

1. Chinlunga fate : Chawngthua leh Chawngzaa
2. Chawngthua fate : Chawngvawna (Nova an ti bawk) leh Ralhlaha
3. Chawngvawna fate : Dongula leh Thahdova
4. Dongula fa : Niguitea
5. Niguitea fate : Bawklua (Sihsinga an ti bawk) leh Ngeknguka
6. Bawklua fa : Ralnaa
7. Ralnaa fa : Chhuahlawma
8. Chhuahlawma fa : Zahmuaka

Hetih lai hian Khawrua leh Tlangkhuaa Hnamte ho lal Thlanpiala a thi a, lal an nei ta lo va, Sihpuikhura mite chu lal atan an han sawm a, tumahin an lo duh lo va, “Parualate chhung sawm rawh u” an lo tihsan mai a, tichuan Zahmuakate nupa chu an va sawm ta a ni. Buhchhun leh sachhiah eia lal tura sawm an ni a, hei hi kum 1500 vel lai kha nia rin a ni. Tin, hei hi ‘Sailo lal \anna’ ti pawhin sawi ila a dik thei bawk ang. Heta \ang hian an lalna chu tawp hauh lovin April 1955 kha a thleng a ni. Kum 455 chhung an lal a nih chu.

9. Zahmuaka fate : Zadenga, Paliana, Thangluaha, Țhangura, Rivunga, Rokhuma te an ni. Mipa pasarih an piang a, a naupang ber erawh chu a thi a ni.
Zahmuaka fate hi Run leh Țiau inkara an awm laiin, khaw hrang neiin an lal hman țheuh tawh a, kum 1720 leh 1730 inkarah khan Țiau an rawn kan thla ve ta a ni.

10. Țhangura fate : Chawnglula leh Thangmanga
11. Thangmanga fa : Sailova
12. Sailova fate : Chungnunga, Chenkuala, Lianlula
13. Chungnunga fate : Lalhluma, Rohnaa, Lalchera, Thangphunga
14. Rohnaa fa : Lallula
15. Lallula fate : Lalpuiliana, Lallianvunga, Lalmanga, Vuta

Lallula fate unau pali țangrual hian Mizoram hmar lam hi chu an nek zau ta zel a, thil dang zawng zawng ai pawhin an unau inthurual zel theihna hi an chakna ber a ni. An khawtlang enkawltu leh roreltu upa fing fel tak tak an nei țheuh va; tin, mi huaisen leh mi tlawmngai nula tlangval zingah pawh an nei țheuh hlawm a ni. Kan upate titi leh an thukhawchang ațang pawhin Sailo lalte ropui țanna chu Lallula ațang hian a ni berin an sawi țhin.

BUNG HNIHNA
LALLULA FATE CHANCHIN

1. LALPUILIANA: Lallula khan Thlanrawn Pawi ho a râwt hnu khan Pawi-ho rawn er leh tur hlauvin a khuate khan an pemsan ta sup sup mai a, a mangang hle a. A fapa upa ber Lalpuiliana lah kha a hrisel loh em avangin thlah nei hman lovin a thih mai a hlau bawk si a, a nupui tur a zawnsak ta a. Fapa huaisen tak a rawn hrinsak theih beiseiin, a khaw nula huaisen, mahni chauh pawha hlo thlova riak țhin, Pawi nula Khuangțiali chu a neihsak ta a. Lallula chu kum 1767-ah chuan a thlangtla ve ta a ni. Vanlaiphai chhak Bawktlang-ah khian an rawn chhuk a, heta an awm lai hian Lalpuiliana chu a thi ta a. Fa pahnih a nei hman tawh a, Vanhnuaithangi leh a nau Lalsavunga te an ni. A pa beisei ang ngeiin Lalsavunga hi a huaisen a, a fing hle bawk a, Mizoram Lalho zingah chuan a chhuanawm em em a ni.
Lallula fapa dangte chanchin kan sawi hmain, a rawn thlang tlaka a insawnna khuate sawi leh lawk ila.
1. Zopui ațangin Bawktlangah 1767
2. Bawktlang ațangin Lungchhuanah
3. Lungchhuan ațangin Pilerah
4. Piler ațangin Bawngchawmah
5. Bawngchawm ațangin Serchhipah
6. Serchhip ațangin Sialsuk (Diarkhai)-ah
Heta an awm lai hian Vuta kha 1776-ah a piang.
7. Diarkhai ațangin Samlukhaiah
Heta an awm lai hian Lalsavunga’n nupui a nei a, 1783-ah chuan a pa Lallianvunga bul Zawngțah-ah a indang.
8. Samlukhai ațangin Darlungah
9. Darlung ațangin Kanghmunah
10. Kanghmun ațangin Hreichukah
Heta an awm lai hian a hrisel thei ta lo va, 1787-ah chuan an nupain an thi ta a ni.

1. LALLIANVUNGA : Lallianvunga hi Lallula fapa pahnihna a ni a. A pa Diarkhaiah a awm lai hian a indanna turin Sailam tlang saw an va en a. Mahse, hmun va entute zinga pakhat chu sakeiin a lo seh a. Mizo upate puithuna zawng tak mai a ni si a, Sailamah chuan a kâi duh ta lo va, Hmuifang tlangah sawn a kai ta zawk a ni. Hmuifang tlanga an kai lai hi Pu Zawla chhut dan chuan 1780 a ni.
Lallianvunga nupui hi țhenkhat sawi dan chuan Lushei mi, Palian hnam niin an sawi. Nupui ka neih tirhin, ka nupuite khua Biateah ka han zin a, ka nupui Khuangchhungi pu Chawngkunga (Lailen chaka an ti bawk) khan heti hian mi lo hrilh a, “In thlahtu Lallianvunga khan kan pa Lutheka farnu nupuiah a nei a, tunah hian chhuan linaah min rawn zawng leh ta a nih hi. Pathian samsuih ngei in nih ka ring e” a lo ti a. Chuti ni se Lallianvunga nupui chu Khawlhring a ni ang a, a hming chu Roliani a ni.
Pu Zawla sawi dan chuan Lallianvunga hian Hmuifang tlanga a awm chhung hian Khuang a chawi hman a, a khua pawh hi in 500 an tling hman a ni an ti. Kan upate sawi dan chuan Lallianvunga Hmuifang tlanga a awm lai hian Chamring an tih hmunah sawn daido turin in tam fe chu a dah bawkin an sawi. Lalsavunga kha a la naupang si a, a pa Lallianvungan a enkawl phak turin 1783-ah khan a pu Lallula chuan Zawngțahah sâwn a indan tir ve a ni.
Hmuifang tlang hi a sang a, a vawt em em mai a, mihring leh an ran vulhte thleng pawhin an lo ching zo ta a; chuvangin a thlang phai tlang hlûmah sawn an insawn chhuk ta ringawt a. Chutah zet erawh chuan mihring leh an ran vulhte kha an lo rai thei leh ta a, an lawm em em mai a. Nula sâwn pawm pawh an lo tam ta mai a, “Sâwnngêk khua” tih a lo hlawh ta hial a, tun thleng pawhin saw lai phai tlang hlûm sawn “Sâwnngêk ram” tih hming a lo pu hlen ta a ni.

SAILO LALHO INBIAK HONA HMASA

He inbiak hona an neih hi a hun lai tak chu hriat a ni ta lo va. An unau thlangtla hmasa Zadeng lal te, Palian lal te, Thangluah lal hote khan Sailo lalho rawn thlangtla ve chu lo khawngaih tâka ruangin, an lo huphurh a, an lo er deuh zel mai tih an han hriat khan an nêk lam tur an insem ta a.
(1) Lallula leh a thlahte chuan Zadeng lalho hi bei sela
(2) Rolura thlahte chuan Palian lalho hi bei sela,
(3) Lianlula thlahte chuan Thangluah lalho hi bei sela,
tiin an rel ta a ni.
Hemi an rel lai hi chuan Sailo lalho ai chuan an unaute-ho hi khaw ngah zawk an la ni vek a; mahse Sailo lalho pawh khan tlang tam takah khua siamin an luah ve tawh a ni.
An unau thlangtla hmasa hote khan lal an lo chhek deuh avangin an khuate khan an lo ning deuh viau hlawm tawh a. An bula Sailo lal khaw tê tak tê tê kha an belhsan ta hlawm mai a, anmahni bitum tura an rel ang khan an tutlawm theih ta țheuh a ni.
Sâwnngêk ațangin Lallianvunga chu Kelsih khaw bul Chawngmo-ah sawn a insawn phei a. Heta an awm lai hian hmar lam lalte khan Sailo lal-hoten an rawn nêk zau chho zel ang tih hlauvin Thahdo lal Ropuia pa Khawtinkaia chu Phuaibuang bula Hiangmual-ah khian an rawn awm pheitir a. Chu chu an hriat veleh Lallianvunga hote chuan an han bei a. An lal Khawtinkaia te nupa chu an rawn man a, Lallianvunga inah chuan rei tak an tang a, tlan chhuah ngaihna an hre si lo va. Khawtinkaia chu a â der ta vak mai a, tlangvalho chuan a â tak tak emaw an ti a, an veng țha duh ta lo va; chu veleh a rûkin, an nupain an tlan chhuak ta a ni. Tin, Pawi râl lam pawh a lo zual ta hle mai a, rawlralin an che a, an tawrhhlelhawm hle mai a. Chuvangin Lungleng-ah khuan an insawn chhuk ta a ni. A pa Lallula pawh Samlukhai ațangin Darlung-ah a insawn chhuk ta bawk a.
An unau thlangtla hmasa Zadeng lalho te khan an lo huphurh hle mai a, buaina eng eng emaw an siam fo va. Chuvangin Lallula leh a fateho chu inhlat taka awm pawh țhain an hre rih lo va, inhnaih takin an awm khawm deuh a ni. Lallianvunga kha an unauho zinga a upa ber a ni ta bawk a, kawng engkima an rawn ber leh an thusa ber a ni.
Lallula thih hnu-ah phei chuan thu leh hlaa innek mai ni lovin indo tak tak ang deuh hialin an che tawn ta mai a. Vawikhat pawh Zadeng nena an inbeihna ațangin an Darkhuang ngaihhlut em em Kawlkhen dar an tih chu Lallianvunga chuan a laksak ta hial a ni. Zadeng nena an indo țan tirh lai hi chuan Lallianvunga kha Lungleng-ah a la awm a; mahse, hetah hian rei tak awm lovin Tanhril-ah khuan an insawn chho ta a ni.

LALLULA FATE INBIAK HONA

Lallula fateho chuan, “Kan inhâwl zau ve deuh loh chuan rei lo têah kan chêp lutuk mai dawn a ni” an ti a, inhâwl zau dan tur kha an rel ta a. Hmanah an unau dangte nena an relho tawh ang deuh bawk khan nêk lam tur țheuh an insem ta a, hetiangin :-
1. Lalsavunga chu hetih lai hian Hlimen-ah a la awm a. Durtlang ațanga rin ngil chhovin Tualbung tlang zawn chhovah Mawmrang tlang hrûla rin chhoh zelin khawchhak chho hi nawr sela an ti a ni. Lalsavunga fapa Vanhnuailiana chuan Champhai a thleng chho va, ram chu Țiau lui thlengin a chang thei ta a ni.
2. Lallianvunga leh a thlahte chuan Durtlang ațanga rin ngil chhohvin Tualbung tlang zawnah a chho vang a. Mawmrang tlang huap telin, hmar chhak chho lui hi nawr sela an ti a. Lallianvunga tupa Vanpuilala chuan Khawlian thlanga a awm laiin Tuiruang kam Maulian ram thlengin a va la a, a vela hnam dang awmte chu a va um darh vek a ni.
3. Lalmanga leh a thlahte chuan khawthlang lam hi nawr sela an ti a, Tuikuk, Takam leh hnam țawkhnawk dangte chu a zu um darh vek a, ram chu Sakhan tlang thleng khuan a zu chang thei ta a. Mizo tam tak pawh an pêm chhuk a, tun thlengin an awm hlen ta hlawm a ni.
4. Vuta chuan chhim chhak chho hi nawr rawh se an ti a. Vuta erawh chuan, “Pawi hovin min man țuma min hruai chhohna zel kha ka chhui chho ang e” a ti bawk a. Mahni bitum lam tur țheuh chu an nawr ta hlawm a. Vuta leh a thlahte chuan Țiau lui thlengin an han chang thei ta a ni.
Lallianvunga chu Tanhril ațangin Sairum-ah a insawn phei ta a, Lalsavunga pawh Hlimen ațangin Aizawl-ah hian a rawn insawn phei ta bawk a. Heta an awm lai hian Țuahzawl-a awm Zadeng lal Lalchungnunga chu zu rawk an tum a. A pa Lallianvunga hote chuan thu leh hla maia inbe hova, an neihsum, an țhi leh an darte laksak tum chauh an ni a. Mahse, Lalsavunga hote khan Silai an rawn hmet ri ta mai a. Ani pawh hi mite tihțhaihna ang lek tura rawn che kha a nih avangin tumah an thi tam lo va. An lal fapa Ngurpuilala erawh chu a awmtu-nu Engnemi nen an man a, an hruaisak ta a, Aizawl-ah hian Lalsavunga hnenah an tantir ta a ni.
Hetih lai hian Lalmanga pawh kha Reiek-ah a rawn kai chho tawh a. Vuta pawh kha nupui la nei lo mah se, a nu hovin Arte-ah an indang ve ta bawk a. Lalmanga khua te khan an thlang lama Tuikuk khua an zu run a, tam tak an that a, tam tak an rawn man bawk a. An sal man zinga hmeichhe pakhat chu an lalpa aih ve turin thahtir an tum a. Chu hmeichhia a han kaphlum tur chu a Silai a puak keh ta hlauh mai a, Lalmanga chuan a inhliamna chu a thihpui ngei dawna a hriat avangin hetiang hian a phuah ta a :
Thlangah kawrnu bahsam kher vangin
Kan chawi sual e laipui țek sialah tla e
A ngurpui nun hliap ral kai tur chu
tiin a phuah ta hial a ni.
Lalmanga chu a inhliamna avang chuan 1812-ah khan a thi ta a. Zadeng lal Lalchungnunga khan Lalmanga thih thu a lo hriat chuan heti hian hla a han phuah ta a :
Khawlhring tuchhuan Lalmanga a fam ta e
Lalchungnunga’n tunge ka do tak ang le
a ti a.
He hla hian Lalmanga unau hote a titlawmngai hle a, indo pawh chu an ngawrh ta sauh sauh va. Tichuan, Zadeng lalte chu an tlawm ta a ni. Hetih lai hian Zadeng lalte chuan Sailo lalte aiin khua an la ngah zawk vek a, hetia an chak lohna chhan hi chu upa titi-ah chuan heti hian an sawi țhin. Zadengho hi an lal a na em em mai a, an khua leh tuite chuan an ning hle tawh a, chuvangin lamțang an nei țha ta lo a ni an ti țhin. Tin, an sawi zelnaah chuan lal an hrawt nasat em avang hian Pathian pawhin a țan ta lo a ni. An khuaah te Sakei huai a tla a, hlo pawh an thlo tha thei lo va, nasa takin an țam a, an pem darhsan ta mai a ni, an ti bawk.
Lalsavunga ina mi Ngurpuilala kha tlan chhuah an han dil ta a. Lalsavunga chuan Ngurpuilala tlan nan chuan Siallam dar leh Haizâng dar a lo ngen a. Heng darte hi dar hmingthang, dar țha em em mai an nih avangin Lalchungnunga chuan a ui em em mai a. “Hei hi Siallam dar a ni e, hei hi Haizâng dar a ni e” tiin darbu țha tak takte kha an han pe țhin a. Mahse Ngurpuilala awmtu Engnemi khan Siallam dar leh Haizâng darte chu a hre em em mai si a, “Hei hi chu Siallam dar a ni lo, hei hi chu Haizang dar a ni lo” tiin a lo hrilh ru zel a. A tawp a tawpah chuan dar dik tak chu an rawn pe ta a, Ngurpuilala pawh kha an hruai chhuak ta a ni. Lalsavunga chuan Darbu dang an rawn pek luhte pawh kha a pekir leh duh chuang lo va, Darbu paruk lai an neih phah ta zawk a ni.
Lallianvunga khan Lalsavunga hnenah, “Lala, nang naupang zawk chuan, heng darbute hi i duh duh thlang rawh” a ti a, a thlantir ta a. Siallam dar te, Sukchîn dar te, Dawlpa darte chu a thlang a, a pa Lallianvunga chuan Haizâng dar te, Khawhawi darte a chang ve ta a ni. Siallam dar hi Lalsavunga thlaha mi Zaingen khaw lal Kaihranga’n a la kawl a ni. Tin, Haizâng dar pawh hi Lallianvunga thlaha mi Hon. Capt. Laltinkhuma’n a la kawl bawk.
Ngurpuilala tâng kha an khawngaih a, an ngai em em mai a, an țap mur mur țhin a ni an ti. Hetia Lalsavunga’n Siallam dar leh Haizang dar a ngenna kher pawh hi Ngurpuilala an ngaihzia a phuahna hlaah pawh heti hian an ti a :
Ka tuai Ngura’n chhak thiangah hrenthir a bun
Haizang dar leh Siallam in sut zo vang maw
tiin an phuahna hlate an lo hriat avangin heng dar pahnihte hi an phût a ni. Lallianvunga te pawh chuan heti hian an han phuah ve a :
1. Chawnglul Zadengin lo ngai rawh u,
Kan chungah turni chang eng rawh se.
2. Kan chungah turni chang eng rawh se,
In thlunglu-ah kulva chang chuang lovin;
Lian-ak chuang rawh se.
3. In thlunglu-ah Lian-ak chuang rawh se,
Kan thlunglu-ah Kulva chang leh;
Ngenchi chuang rawh se.
Lallianvunga chu Sairum-ah a awm lai hian phai lam ațangin Thahdo țhenkhatin an rawn bel chho va. Kum rei tak pawh an awmho hmain Lakhipur phai lamah khuan an chhuksan leh ta a; mahse, Suanmanga chu a pem ve duh ta lo va. Chi leh kuang tumah dang nei ve ta lo chu mal ema a inhriat avangin lal vanlungah a lut ve ta mai a. Vanlunga a awm hnu hian, a naute ho Lakhipur phaia pemho kha kan turin a zu zin a. A unaute ho chuan lal vanlung a ur ve ta tih an hriat chuan a kir chhoh an phal ta lo va, an veng ta tlat mai a, a nupui leh a fate ho pawh hmu pha lovin phai lamah chuan a zu thi bo ta a ni. A fapa Pausia chu a lo tlangval a, lalin nupui a neihsak a, a indantir ta a. Pausia chuan fapa pali a nei a, lal leh khawtlang tan an țangkai em em a, Sailo lalna a tawp thlengin Lallianvunga thlahte enkawltuah an țang a ni.
Lallianvunga chu Sairumah a awm lai hian kum 1813-ah khan a thi ta a, fapa pahnih leh fanu pakhat a nei a. Hengte hi :
1. Lalngura
2. Ropuithanga
3. Darchawngpuii
te an ni.

3. LALMANGA : Lalmanga hi Lallula fapa pathumna a ni a, lal fing tak, zaidam tak, huhâng nei tak a ni a. Zadeng lalho pawh kha Silai leh hriamhrei hmang lo va, hla ringawta tuk tlawm theih a inring a; mahse Silaia an inhliam tak avangin 1812-ah khan a thi ta a. A thih hma hian a indanna khua Bedo ațangin Reiek-ah hian a awm hman tawh a ni. A hming hi Mangpawrha tiin an sawi lar zawk mah a, upaho sawi danah chuan hmusitna țawngkam ni lovin țhian inkoh fiamna a ni zawk mah awm e.
Lalmanga thih hnu hian a fapa Suakpuilala’n a thlak ta a. Suakpuilala hian a pa a chhûn a, a fing em em a ni. Vailian pawh kha țha takin, ramrite siamin a lo inrempui a, inremna sa-ui te an tan a; mahse 1880-ah khan a thi ve ta a ni. Tunah hi chuan Suakpuilala’n sa-ui tan meuhva a lo inrempuina ramri siam te pawh kan chang pha ta lo a ni.

4. VUTA : Vuta hi Lallula fapa naupang ber a ni a, kum 1776-ah khan a pa Lallula Diarkhai (Sialsuk)-ah a awm laiin a piang a, Lallula fate zingah chuan a dam rei ber a ni.
Kum 1800-ah khan nupui a neih hmain a nu nen Arte-ah khuan an indang ve a, mi fing tak leh thiltithei tak, mi hnehsawh thiam tak a ni. Intihlal dan te pawh a thiam em em mai a, a țhiante ho chuan VUTTAIA tiiin an ko hial a ni. Arte khua an awm lai hian Zahuata khua Sialhau rûn turin an pasalțha Lalthangvuta te, Papuia te nen an kal a.Kulhah an luh theih rih loh avangin Zahau lal khua Thentlangah chaw zawng turin an kal a, Vuta chu lal fapa a ni tih an hriat avangin an lo man ta mai a. Hei hi a tlan chhuahna tur sum tam tak beisei vanga man an ni awm e. Vuta chu Falam lamah an hruai chho ta daih a, kum li aia rei mah a han tâng a ni. Sailo lalho țangrualin Se sawm hu laiin an han tlan chhuak leh ta a. A lo chhuah hnu chuan Arthlawr (Phulpui)-ah a kai chho va, chuta țang chuan Khumtungah a kai chho leh a, chuta țangin Hualtu-ah a kai chho leh ta a ni. Hualtu-ah hian a intiropui ta hle a, chhiahhlawhte a ngah bawk a, a in chu hlam 100 a ni a, kawrte pathum sak khum a ni an ti țhin. Vawk 100-in a Chawng a; tin, he khuaa a awm lai hian thang a chhuah a, Zau a dawh an ti bawk.
Tuk khat chu nula buh phur hi a kawmthlang kawng nâlah chuan a tawlh thlu a, lal ina upa zu in hote kha an lo chhuak a, a zak em em mai a. A buh buate chu rawn ruhpui an tum a ni a; mahse chu nula zak lutuk chuan, “Vuttaia lal laiin buh bua ka rût lo vang” a ti a, a kalsan ta daih mai a. Chu nula țawngkam chuan Vuttaia chu a tilawm khawp mai a, a buh zema mi rûtin chu nula chu phur hnih lai a chhiahhlawhte a va pektir ta zawk a ni an ti. Hualtu ațang hian Rullam-ah a kai chho leh a, heta an awm lai hian sa pêlin a ramvak țhin a ni ang, tuna Lungpho khaw chung tlangchhip sang lai tak lungpui lian tak khi ‘Vuta nilum aina’ an ti țhin. Rullam-ah hian kum 1884-ah khan kum 108 damin a thi ta a ni.

BUNG THUMNA

Lallula fate chanchin kan sawi zo tawh a, Lallianvunga thlahte chanchinah kan lo lut tawh ang a, Lallianvunga fate chu Lalngura, Ropuithanga, Darchawngpuii te an ni.

LALNGURA : A pa thih hnu hian Sairum ațang khan Tawngpam (Sentlang)-ah a kai chho va, a nau Ropuithanga chu Tuirial kama Puansen tlangah khuan a kaitir bawk a; mahse nupui nei hman lovin, tlangval laiin a thi ta a ni, a chanchin sawi tur a awm ta lo. A farnu Darchawngpuii kha chu an khaw pasalțha, sa kap thei Thaithawma, Pachuau mi an neihtir a. A man atan Saichal ngho țha pali a pe a, a khawperah an awmtir a, buhchhun leh sa chhiah pawh an eitir a, Silai paruk leh chhiahhlawh pasarih an thuamtir bawk a ni. Fapa pahnih an nei a, Lalchhuma leh Vana te an ni. Lalchhuma fate chu Sentea leh Roliana te an ni a, Vana fate chu Vakthawla, Rokawnga, Luaia, Țhavela, Pachhunga te an ni. Heng an thlahte ho hi tun thlengin Lallianvunga thlahte ho khuaah chuan rinawm takin an la awm țheuh a ni.
Lalngura hi Tawngpam (Sentlang)-ah a awm lai hian Vaiho (British sorkar) nen ramri an siam a, Cachar nena an inrina tura an ruat Maupa kawi chin chu Lalngura ram ni tura inrem an ni. Mahse phai ramah khuan Thingpuite a lo țhat theih em em si avangin an rawn duham chho zel a, Lalngura ram chhungte chu an rawn vat a, thingpuite an ching a, an ram chhuahnate chu an rawn tiphûl zo ta a. Chuvangin Lalngura-ho thinrim chuan an zu rûn țhin a, mi tam tak an that a, mi tam tak an rawn man haw țhin a. British sorkar tan Thingpui huan enkawlte pawh a lo harsat phah ta hle a. Chutih naka lai chuan hetih hun vel lai bawk hian Palsanga Thahdo khua (Mangchini nu kulh an tih mai țhin) chu an va rûn a, an chimih țhelh a. Mi tlêmtê tlan chhuak chu Silchar Borhsap hnenah an lut a, an zualko vak a. Tichuan British Sorkar chuan Lalngura man tur leh a khua hal darh vek turin Col. Lister hovin Sipai tam tak a tir chho ta a.
Lalngura khaw tlangvalte hi an lo kawlhsen ve khawp a, kawtthlerahte an inbei nasa em em a, a tawpah chuan Sipaiho chuan an in te an halsak vek a, a țan hleih theih ta lo va, an lalnu (Lalngura nupui) Lalhlupuii chuan inremna a lo siampui ta a ni. Tin, vai sal an kawl zawng zawngte chu laksak vek an tum a; mahse țhenkhat chu pasal lo nei hman tawhte an awm a, chungte chuan kir leh an duh chuang tawh lo. Tin, vai naupang pakhat chu an pe kir phal lo bawk a, an thukru tlat a, an kawl hlen ta bawk a ni. He naupang hi naupang tha tak a ni a, a hmingah chuan Sakawra an ti mai a, Lalngura fapa Vanpuilala hun thlengin a dam a, nupui an neihsak a, a thlahte erawh chu chhui zui zel lo mai ila. Vanpuilala chuan a upa Zapuithanga hnenah chuan (Zapuithanga hi Chaltlang lal Thangphunga pa a ni) “Sakawra hi nangman lo enkawl la, Mizo țawngte lo zirtir teh khai” a ti a. Zapuithanga chuan Lushei țawng a zirtirna avang chuan amah pawhin vai țawng a thiam phah ve ta a. Vanpuilala chuan Zapuithanga chu Silchar Sap be tur leh Tuiruang leh Tuirial dunga vai sumdawng leh thing leh mau laho hnen a\anga chhiah khawn turin a hmang ta ber a ni.
Tin, Vanpuilala thih hnuah chuan Zapuithanga kha Kalkhama khuaah a pem ta a, Sakawra chu Vanpuilala bawi lal Darphawnga’n a kawl ta thung a, ani pawh hian vai țawng a thiam phah ve ta a, 1871-a Vailian han kal țum pawhin Vai chhawntu Montiri an tih berah a țang thei a, Vai lam pawhin Darphawnga hi an hmangin an ring em em a ni.
Tichuan, Lalngura khua ațang chuan vai sal 400 chu an hruai kir thei ta a. Kum 1850-a Lalngura khua an rawn run lai hian Lalngura awm loh hlan a ni. Hetih lai hian a khawper hotu Zathata, Khelte mi chuan Khuang a chawi a, a Khuangchawi chhim turin an lal chu an duh em em a, “Lalngura chuan ka Khuangchawi hi rawn chhim sela, Darbu țha ber Tuaichawng dar hi khum hawntir ta ila, Lalngura thlahte hian belrawh mual an kil chhung chuan Zathata fate hi in lo ramah lal ber fo turin dil ta ila remti tak ang maw” a ti țhin a. A beisei leh duhthusam angin Lalngura chuan a remti ta a, a Khuangchawi chu a va chhimsak ta a ni. Chu mi a chhim hlan chuan Vailian hian a khua an lo halsak ta a. Khawlaiah thisen a luang nasa em em mai a. Chuvangin a khaw hmingah pawh hian “SENTLANG” an tih phah ta a, tun thleng pawhin chu hming chu a pu hlen ta a ni.
Lalngûra nupui Lalhlupuii hi Laltuaka fanu a ni a, Sailo leh Sailo innei hmasa ber an ni. Hetih hun lai hi chuan unau inhnai deuhte chu nupui pasalah an la innei ngai lo va, anni pahnih pawh hi kan upate sawi dan chuan ‘Puțhuam’ a ni tawha sawi an ni, Puțhuam awmzia chu thlahtute chhui a, pute ve ve uanau piangho nite kha an ni.
Lalngura fate chu hengte hi an ni :
1. Vanpuilala
2. Romangpuii. Kaihranga pa Doțhiauva nupui a ni a. A nulat lai chuan Lal nula hmelțha a an sawi a ni a, a hmelțhatzia kan hriat theih nan chuan “A țhifen leh Romangpuii a chungnung e, lûrin, lûr, lûr e” tia naupangin tun thleng pawha tualchai hlaa an la hman țhin hi he mi Romangpuii hi a ni.
3. Lalsatpuii. Lalsakeia pa Thanghulha nupui a ni.
4. Khawhmawrchhingi. Chhim lal a nei a, Tlabung velah sawn an awm a ni ang, a pasalte chu Sailo ho nena an indo laiin, Sailo ho kha an chak ta zawk a, an um phei zel a, Khawhmawrchhingi hian, “Ka nuțate-ho khan zahngai tawh rawh u, Borkawlh kan thleng tak ngial dawn e” a rawn ti a, an ținsan ta a ni.
5. Lalseipuii. A nulat laiin a thi.
6. Lalkhuma leh
7. Hrathleia. Anni hi chu in hrang fa an ni a. An thi ve ve a ni.
8. Darinpuii. Mi pian fel lo deuh a ni a. Tin, an pianpui chiah a nih kan hre lo bawk. A vakbo daih ringawt mai a ni.
Lalngura chu Sentlang ațangin Sesawngah a kai chho ta a. A unaupa Lalsavunga pawh kha Aizawl ațangin Darlawngah hian a rawn kai chho ve ta bawk a. An thurual em em a, an tang tlang dial dial zel a ni. Hetia Sailo hoten hmar lam leh chhak lam an rawn nawr zel hi Hmar te, Thahdo te, Sukte hote chuan an ngaimawh em em a. Hmar leh Thahdo țangrualin Thahdo lal Siakzapauva ho chu an pasalțha thlan hlir in 20 lai Mawmrang kham hnuai, mual zingzum, mual tohlâwt tê tak tê-ah khian Sailo ho nek turin an rawn awmtir a. Thlawhhma lak ngai ve lovin, buh chhûnga va chawm mai tur an ni a; tin, an hnathawh tum dan ber pawh Sailo khuaah rawlrala chet tum an ni a. An tum anga hna an thawh hmain Lalngura leh Lalsavunga tangrual khan an pasalțhate-ho an tir chhuak a, Siakzapauva kulh hi an han bei ta a. He mi țuma an pasalțha tlangvalho hruaitute chu Vanapa te, Pauia te, Zabiaka te, Zaphunga te an ni. An khaw luhna kawng arlei, zan tina an pheh țhin kha an lo pheh theihnghilh a. Vanapa hote chu an lut thei ta a; mahse tlan chhuahna tur khan ruk (kawng ruk) an lo neih avangin mi tam tak pawh an that hman lo va. An tlan chhuak hman a, a vanduai deuhte erawh chu khamah an zuangthla nual a ni awm e. He mi thu thawm hria hian Sukte-ho an chhak lama awmte pawh khan an hlauthawng ta a, Tawnzang lamah khian an tlanchhe chho zo ta vek a ni.
Mahse, hmar lam ațang khan an la rawn pawng leh ang tih hlauvin an pasalțhate țangrual bawk hian Manipur bialah sawn thûk tak thlengin an va lût a. Reng sipaite silai hman ‘Tukuli’ kan vuah tak mai hi tam fe an rawn mansak nghe nghe a ni. Lalngura leh Lalsavunga te țangrual hi an chem a kal hle mai a, an pasalțhate-ho hi an chhuanawm bawk a, he mi hnu-ah hi chuan tumahin an rawn tibuai ngam ta lo va ni.
Tin, Lalngura khawper hotu Zathata Tuaichawng dar pek kha, Lalngura thlaha mi Lalhleia fapa naupang ber Lalluaha’n a kawl a ni.
Tin, Lalsavunga kha Darlawngah hian kum 1835-ah khan a thi ta a, a thih hnuah chuan a fapa Vanhnuailiana’n a ai a awh ta a ni. Lalngura pawh kha Khawruhlianah kai chhoh a tum a, a hmei nu Picheri chu a kal hmasaktir a, tuna Khawruhlian piaha ‘Picheri hmun’ an tih khi a han awmna chu a ni. Tichuan Lalngura pawh Khawruhlian-ah khian a rawn chho ve ta a, heta an awm lai hian a thi ta a ni.

BUNG LINA

VANPUILALA : A pa Lalngura thih hnu-ah chuan Phaileng-ah a kal phei a, Phaileng ațangin Zawngțah-ah a kai chho zel a. Hetah hian Chenkual mi Pibuki chu a nei a; mahse fa an neih theih loh avangin a țhen leh ta a. Lalsavunga fanu a va rim ta a ni.
Hetih lai hian Lalsavunga chu a thi tawh a, a fapa Vanhnuailiana chu Lamzawl-ah a awm lai a ni a. (Lamzawl hi Saitual bul vel khi a ni awm e). Vanhnuailiana hian khuate a ngah a, a ropui țan hle tawh a ni. Tin, an khuate pawhin an chawimawi thiam bawk a, an khawthlêngte pawh a remin, a nuam hlein an sawi. Lalsavunga fanu a u hnena awm Chawngpuituali an va hêl chu, hla te an phuah nasa bawk a, chunga an hlate chuan a nuțapa Vanhnuailiana pawh a tilawm hle a ni awm e. An han insawi tak tak hnu-ah phei chuan “In hla phuahte hian sial a man e” tiin Chawngpuituali man chu Sialin a tihniam ta nghe nghe a ni. Chuta an hla phuahte chu tun thleng hian “Lamzawl zai” tiin an vuah hlen ta a ni. An hla phuah kan la hriat reng țhenkhatte chu hengte hi an ni:
1. Lamzawl lal chu thu tin ropui tuah thiam lungliana,
Biahzai nem e khamrang khuai ang kai nan
2. Chawngpui nunnem tuk loh ram ang kan hual,
Vangkhua tui ang siam liante chhung thlang vai ang la i.
3. Chawngpui manah kan neih sum tam behțhi kal zo ve,
Hmartlang ka run i te leng lo, Kawlkhen dar lo chu.
4. Thaiah kan hel chung Pathian siam a ngur bungdawn tuai,
Chawngpui kal la, hmar tlang lal reng run in thim hnuaiah.
5. Chawngpui kal la hmartlang lal reng run in thim ruaiah,
Tuai a tam leh tiandar bu riat nempuanin awi i.
6. Hmartlang laldanga u te chuan țuan kan rel lo ve,
Bel zu kungah Chawngpui sakhming dai ten kan awi e.
Tichuan, Chawngpuituali chu Vanpuilala chuan a nei ta a, Zawngin-a an awm lai hian fapa duhawm tak Lalhleia chu 1860-ah khan a lo piang a. A kum lehah chuan Mizovin Mautam kan hriat hmasak ber chu a lo thleng ta a, a rapthlak hle mai. Mi țhenkhat chuan lal inpui an bel a, chutah pawh chuan intun nunna tur awm tam bik hek lo, tam tak chu ramhnuaiah kamrah ringin an vak țhin a ni an ti, chu chu kum 1861 a ni.
Zawngin ațang hian Khawlian tlangah a kai a, tah chuan a fanu Lalziki chu a lo piang a, fa pahnih chauh hi a nei hman a, Vanpuilala chu a thi ta a ni.
(Chin-Lushai Land by Lt. Col. A.S. Reid leh Mizo History by Rev. Liangkhaia te ziak ațanga han ngaihdawn chuan Vanpuilala thih kum hi 1869 leh 1870 inkar chu ni thei ngei awmin a lang e.)
Khawlian-a an awm lai hi an ropui lai ber a ni awm e. Heta an awm lai chanchin leh an ropui dante chu Ralte upaho zingah hian min hrilh thei an la tam a ni. Khawlian ațanga hmar lam mel li velah hian daido turin in 50 lai an awm a, chuta awmte chu Hmar hlir an ni. Tin, chhim lama Hiangmual an tihah khian a nau Hrathleia chu in 100 lai khaw neiin a awm bawk a; mahse Hrathleia hi a dam rei ta lo va, nupui a neih hmain a thi ta a ni. Tin, Durtlang achin hmar lam tlang lian deuh deuhahte hi chuan khawper in za lek lek a nei thluah bawk a, a nu Lalhlupuii hovin Darlawn tlangpui ‘Hmunpui’ an tihah in 300 laiin an awm bawk a. Amah Vanpuilala awmna Khawlian chu in 1040 an ni a. Chutia khaw tam tak a han nei ta chu a lawm em em a. Ni khat chu tlangvalho a chhiartir a, an chhiar dan chu hetiang hi a ni. Tlangval khan ipte pui an ak a, in pakhat kawt ațangin lungte pakhat an chhar zel a, tichuan an lungte chhar zawng zawng kha an chhiar ta a ni, a dik duh ve awm hle mai.
He khuaah hian Zawlbuk 10 a awm a, chung zinga a lian ber Mualveng Zawlbuk chu hlam sarih a ni a; tin, a tê ber pawh hlam thum a ni. Tin, thir denna pum 30 a awm bawk a ni. Hetia khua a ngah em em avang hian tumahin an rawn run ngam ngai lo a ni.
Thu dang han zep leh lawk ila: Vanpuilala, Khawlian-a a awm lai hian a pa unau Lalsavunga fapa Vanhnuailiana chu Champhai-ah khian a awm a, an chhaka mi Sukte ho nen khian an indo țhin a, an inhnehtawk hle țhinin an sawi. Chutia leido nei renga awm chu a tu ve ve tan pawh a hrehawm a, inremna siam an lo rel ta a ni.
Sa-ui an tan a; tin, an Sa-ui tan dawn chuan hetiang hian thutiam an siam a, chu chu an tiam ve ve a ni. “Vahmim meiin bân a chen hma leh Run tui a lehluan hma chuan indo tawh lo ila, kan chhiahhlawh tlan chhuak leh kan khuate pem pawh lo awm sela kan inpe let leh vek ang,” tiin thu an tiam tawn a, Sa-ui an tan ta a ni. Vanpuilala erawh chuan, “Sukteho ka khaw pum zat lek te chu ka hlau lo ve” a ti a, an Sa-ui tannaah chuan a tel ve duh lo.
Hetia inremna an siam hnu lawk hian Sukte lal Zapauva chhiahhlawhte chu nupa tuak 30 lai Vanhnuailiana inah chuan an rawn tlan thla ta mai si a. An zinga nupa tuak khatte chu Vanhnuailiana monu Romangpuii khawngaihthla an la riau bik mai a, thu a hrilh ru ta a. “Hei kan pa hian a hum ngam dawn hauh lo che u a, pek kir leh zai an rel che u a. Nangni nupa hi chu ka khawngaih si che u a, ka u Vanpuilala hnenah kal ang che u. Kalkawngte pawh ka hrilh vek ang che u. An pek kir leh che u zawngin an lo that che u emaw a ni ang a, ka u saw va pan ula, ani chuan Sukte lalho chu a hlau ve lo va, Sa-ui tannaah pawh a rawn tel ve duh lo a ni, a lo hum ngam ngei ang che u” a ti a.
Chu mite nupa chu Romangpuii hrilh ang chuan zanah an relhru chhuak ta a. Vanpuilala khua chu an va pan ta a ni. A khawper Hiangmualah an lut hmasa a, chutah chuan a nupui chu a dah țha ta a, amahin Vanpuilala khua chu a va pan ta a ni. Lal hnenah chuan a chanchin leh Romangpuii thu rawn dante kha a hrilh vek a, Vanpuilala chuan, “Ka sûtpui rawn pawm tawh chu tumahin ka thu lo chuan an la chhuak thei lo vang, engmah hlau suh u, țha takin awm la, nupui pawh ka khaw nula i duh ber ka leisak ang che” a ti a, chu pa chu thlamuang takin a awm ta a.
Nupui nei a nih thu kha a lo la zep ru tlat a, Vanpuilala thu tak tak a la nghak ru tlat a ni. Thla khat lai hnuah chuan Vanpuilala chuan, “Nupui ka leisak ang che a, țha takin ka indantir ang che” a han ti leh a, chutah zet chuan ti tak tak hmel ni tain a hre ta a. “Ka pu, nupui chu ka nei a, i khawperah sawn ka dah a, mi hum tak zet dawn a nih chuan ka va hruai ang e” a ti a, a va hruai ta a. An nupa chuan hlim takin an awm dun ta a. Vanpuilala chuan Sialin a thlâ a hual a, unau angin a dah a. Tin, fa an han nei a, an fa chu a puaksak a, chawte an han fahsak ta mai a, an lawm lutuk chu an nupa chuan an mittui a tla zawih zawih mai a ni.
Sukte lal ina an awm lai chuan fa pahnih an hring tawh a; mahse, an fate hian an hnathawhna an dal e tiin an lo feh hlanin an thihhlumsak țhin a, chung lai hunte nena an han khaikhin chuan tuna an awmna lalte nen chuan a inang lo em hian an hria a, an lawm avangin an mittui a tla țhin a ni. Hemi Daingula te nupa hian fapa pahnih leh fanu pahnih an nei a, an fate chuan Vanpuilala thih hnu pawhin a fapa Lalhleia an bel ta zel a ni. A fapa upa zawk chu Khuaiaia pa Laldaia kha a ni a, a naupang zawk chu Laltinliana a ni. Khuaiaia pawh hi kum 30 lai Lalhleia Khawchhiar-ah a țan hnuin Hmawngzungkaiah ser huan siam turin a insawn phei ta a ni.
An thu lo tiam tawh ang khan Vanhnuailiana chuan a hum ngam ta si lo va, chhiahhlawh dangte kha chu an hruai chho leh ta vek a, Lentlang an thlen chuan mipa zawng zawng kha chu an that ta vek a, “Khawthlang an duh alawm” an ti a. Lentlangah chuan khawthlang lam hawiin an lu chu an tar vek a, hmeichhia zawng erawh kha chu lal inah chuan an awmtir leh ta vek a ni.
Vanpuilala khua chu an tam em avangin awmna pangngaiah chuan rei tak awm theih rual a ni si lo va, khawthar kaina turin tlang lian leh hmunhma remte an zawntir ta a. A upate ho chuan Senvawn tlang saw an thlang deuh ber a, chuvangin a chhehvela hnam dang Mirawng te, Meitei te, leh Thahdo awmte chu an va hnawt darh vek tawh a; mahse, vanduaithlak takin, khaw thar kai an phiar vel lai tak hian Vanpuilala chu a thi ta a. Khawlian khua hi Ralte hlang hlak an ni a, an upate rorel a kal tluang țha bawk a, khawthleng a remin a nuam em em bawk si a, khaw hlim tak an ni țhin a; rin loh taka an lal a han thi thut mai hi an ui em em a, an tuar nasa em em a ni.
Kan hriat ve phakah pawh Ralte upaho chuan Sailo lal thi-ah chuan Vanpuilala ang em ema khuate țah leh sun hlawh nasa hi mi dang awm theiin an ring lo hial țhin a ni. Hla phuah thiam Awithanga pa sawi dan chuan, a thih ni ațanga ni thum chhung phei chu, chhuat awngah tui leih buak palh a hlauhawm a, chuvangin in chhungah pawh zu an in ngai lo a ni. A țahtu leh a lenpuitute chu in chhungah an leng ngai lo va, in hnuaiah pawh an khat tlat reng bawk a ni an ti.
Vanpuilala thih dan chu hetiang hian sawi a ni. Paihte lal Hautinkhupa pa Zatuala chuan Tumpang sial leh khuang țha tak a nei a, Vanpuilala chuan, “In Tumpang Sial hi chi thlahtu atan ka awt ve em em mai a, ka lo kawl rih ang a; tin, in khuang pawh hian zai a chawi em mai a, zai hlim nan kan lo kawl ve rih ang e” tiin a han dil a, chu chu an hnial ngam si lo va, an lo pe ta a. Hetih lai hi chuan an chheh vela hnam dang lalte hian an huphurh em em mai a, an elrel si a; mahse, tlawn lam anga lang siin a chhiatna tur an zawng ta a ni berin an ngai a ni.
Ni khat chu Zatuala upate chu an rawn zin a, zupeng an rawn pai a, thu țha tak tak sawiin Lal chu biakna an rawn nei a. Chumi an zu rawn pai a in chinah chuan, Vanpuilala chu a pum a na ta nghal a, a thihpui ta thuai mai niin an sawi țhin. Kan upate chuan dawiah an puh a; tin, dawi pawh ni chiah lo mah se, an zu rawn pekah khan tur (poison) eng emaw an telh a nih a rinawm hle a ni. Chutia an zupeng pai a han insak veleh chuan Zatuala upa rawn tirhte chu an țin ta thuai a, an insiam sawk sawk a, an haw ta thuai a, Vanpuilala thiha an silai kah rite chu Tuivai ral ațangin an hre hman a ni an ti. Vanpuilala thih lai hian a fapa Lalhleia chu naupang tê a la ni a. Lallula fapa dangte kha chuan thlah an nei pung rang em em hlawm a, anni erawh hi chu Lalhleia thleng hian mipa pakhat chauh zel an dam a, vanduai pawh an inti em em țhin a ni. An chi an mang em erawh chu Pathianin a phal lovah an ngai hial țhin a ni.
Vanpuilala hi a mizia rengah pawh mi huaisen, pasalțha tak a ni ve reng a, ama ho ngei pawhin Tinsuang piah lama Mirawng khuate saw vawi hnih an va run a, mi pawh an va thatin an sal man pawh an rawn ngah hle țhin a ni. Manipur bial mipui mangan dan leh Vanpuilala hlauhawm dan te chu Meitei Reng lal beng a thleng phak hial a ni an ti țhin. Tuiruang kai Tuirial dungah pawh khuan thui tak thlengin thu a zu nei a, a pa Lalngura kha chuan Maupakawi thlengin thu a zu nei chauh va, Vanpuilala erawh hi chuan Silchar Bawrhsap nen Turial dunga Vawklian lui chin khu an ramri inthenna a a ni. Hmanlai ațangin Vai sumdawng leh Thing leh Mau latute hnenah pawh Vawklian lui chin chhak lamah chuan a khat tawkin chhiah an zu khawn reng țhin a ni.
Vanpuilala chu khua a ngah bawk a, chhiahhlawh pawh nupa tuak 30 vel chu a nei reng a ni; nula tlangval leh naupang tam tak nen. Khawlianah hi chuan a in pawh hlam 30-a sei a ni. Chung hun laite chuan chungdal leh tukrawp invuak zawma tih nachang an la hre lo va; chuvangin a vang lam chu Tuivai phai maupui tlin tawkin an sa mai a ni. Khawlian-ah hian Se sawmin Khuang a chawi a, a khua a zau va, a tualte lah a zawl nuam bawk si a. A khuang chawi ni chuan nula tlangval tam tham tak mai hian thîng an dîm a (an khuallam a). Chhim thler ațanga lal mual lam pana an rawn lam phei mup mup mai chu an tam si a, an mawi em em ma a ni. Lal upa tam tak chuan silai an keng a, thingdim hote chu an lo hmuak a, an vangpâu va, an lo chhaih vel a, silai an kap awrh awrh mai a. A upa pakhat chuan, “Kawlha, eimah Vanrawng, ni leh thla kara leng ka hi ngai uh, khung beng pa nak takah chun ka han kap teh ang” (Khawnge keimahni, Vannrawng, ni leh thla kara leng kan ni ngai e, khuang bengpa hnar takah sawn ka han kap teh ang) tiin a han pâu vel a, chhim thler lama khawlaia lungpui lian tak tun thleng pawha la awm khi, a han phen a, a han kap ta a. Vanduaithlak takin, a silai musep pakhat chu a lo phawrh hmaih a lo awm a, khuang bengpa chu a kap thlu ta der mai a. Thingdîma lamhote pawh chu tibuai lovin a ruang chu an seng kiang thuai a; mahse, a kaptupa chu a zak em em mai a, raltlan a tum ta a. Lal upa hote chuan, “Tai ovawh, imah na ti oving, Lal than nang a hi zawk ngai e” (Tlan suh, engmah i ti lovang, Lal thanna tur a ni zawk ngai e) an ti a, a raltlan pawh chu an phal ta lo a ni. Vanpuilala hi a khuateho chuan amah an chawimawi leh an koh duatnaah Ralte țawnga Vanrawng tiin an ko țhin a ni.
Heti khawpa an duat leh an ngainat em em vawilehkhata a han thi ta phut mai chu an mangang em em mai a. Mirawng nu pakhat an sal man kha mitthi khua-a an lal zui ve tur leh a rawngbawl saktu atan an ti a, an that tel ve ta nghe nghe a, chu hmeichhe fapa erawh chu an zuah a. Heti hian an ti a: “Kan lal fapa Lalhleia hi a mal em mai a, ani hi chu lal unau, lal pianpui turin i zuah ang” an ti a, an zuah ta a ni. Lal unau atana an tiam anih avangin a hming atana pawh Laltiamthanga an sa a; mahse a țhiante hovin an kohna a hming lar zawk chu Tiambawnga a ni. Upa hovin an beisei ang ngei chuan lal unauva awmin, khua leh tui chhanna lamah te a țangkai em em a, mi huaisen, sa kap thei a ni a, Sai leh Tumpang thlengin a kap a, mi chhuanawm tak a ni. Țhenrual kawm a thiam a, hmanlai chuan lal inah hian ni tin zu an in mai a ni si a, zu hmun a tihlim thiam em em a ni. Tuiruang rala Vangai tlangdungah sawn tumah an la awm lo va, an va ramchhuak țhin a, an rawn hlawhtling haw thei em em a ni.
Lallianvunga thlahte heti em ema an pian tlemna hi Kawlkhen dar an kawl vang a nih an ring deuh va; chuvangin Vanpuilala thih veleh a nupui Chawngpuituali chuan, hreipui a la lawk a, Kawlkhen dar chu a chêk chhe ta vek a, Vanpuilala thlanah chuan an tar ta mai a ni. He dar hi Darkhuang lian tak, aw mawi tak leh ring tak a ni awm e. Zadeng lal tâ Lallianvunga’n a laksak a ni. Tun hma pawhin he Kawlkhen dar kawltute chu an piang tlem reng a ni tih thute Chawngpuituali hian a hriat avangin tumahin an kawl tawh lohna turin a chêk chhe ta a ni. An unau Sailo lal dangte chuan Kawlkhen dar an uizia chu hrilhfak a tling a ni. Vuttaia phei chuan Vanpuilala a lo thih tak si chuan, “Kawlkhen dar kha ka lo kawl ve thung ang e” tiin a la turin a upa a tir a; mahse, a nupuiin a lo chêk chhe vek tih a hriat chuan îtsîk vangah a ngai lek lek a, a lungawi lo hle nghe nghe a ni.
Hemi țuma Vuttaia upate Khawlian-a va kal hote hian Vanpuilala fapa mal Lalhleia, kum kaw mi lek chu an va hmu a, a chum biang mai si a, hmelțha an ti em em mai a, Vuttaia hnenah chuan Lalhleia duhawmzia leh a hmelțhat ziate chu an han hrilh ta a. Chutih hun lai chuan darthlalang a la chhuak si lo va, Vuttaia chu a thau lai tak a ni bawk a, ama zang pawh a hmu thei si lo va; heti hian a ti a, “Hmara Sailo lal naupang hmelțha chum biang mai leh ka zang ka hmu chak ber e” a ti hial a ni. Vanpuilala thih chuan a upaten an uizia hla an phuah tam em em a, chu’ng an hla phuah kan la hriat rengte chu hengte hi an ni:
1. A fam ta e Liantlang rengpui, dokim sal kaitu,
Kawlkei hrang leh changsial sawm hlei
Nghosai hmachhuanin.
A farnu Lalsatpuiin a han phuah ve a :
2. Ka pa, Lalngur, ka u Vanpuia,
In za te’n e fam khuaah laitual in len,
Ka riang mi hrilah.
A unaupa Vanhnuailiana, Champhai lalin a han phuah ve a:
3. A na lua e Laldanga awm lai vei,
Tualpui pheiah Lal Doțhiau pa,
Zil ang min ko ve.
A nupui Chawngpuituali phuah chu :
4. Suihlung lenin fam khua zu chuan ila,
Sakhmel sensiar Laldang chul theiin
Ka ring lo ve.
` Vanpuilala thlanah chuan hlam thum bial zet tur hian lung an dawh a (Chin-Lushai Land by Lt. Col. A.S. Reid phek 21 para 3-ah chuan Vanpuilala lungdawh hi feet 20 bial a zau, feet 4-a sang a ni an ti). He Lungdawh hi 1934 March thla khan ka han tlawh a, a la țha em em a ni. Chuta Lungdawh chhuahzai “Tlawh Zai” a an phuahte chu hengte hi an ni:
1. Tur ni pui iang chawng chungnung in rawh,
Suihlung kawl ang a var e tahpuan khawnga
Zia tin kai chiai e.
2. Lalchungnunga’n tangah bang lovin,
Vangah han zar tang e luaithli nula
Relthula kan chhiah
3. An ngai ngai lo ve, Rihtlang liam hnu an ngai ngai lo ve,
Kawrfen țhi leh Tian dar lo nghak la,
Rihtlang liam lovin.
4. Zanin leng ve maw, zanin leng ve maw,
Thlafam rauthla zanin leng ve maw,
Khuangpui ri ngaiin.
Vanpuilala hi pa te tawi, thau mum nalh mai a ni a, a zaidam a, a khuate a hmangaih a, mite a tihrehawm ve ngai lo. A khua a zau va, a khuate hian an duatin an chawimawi thiam si a, khawlai leng pawhin a vak chhuak zen zen ngam ngai lo zawk a ni. A khawlai leng an hmuh chuan upate khan, “E, ka pu, ka inah lo leng rawh, belpui thlum sa ka nei a, i han khawn lawk teh ang u,” tia lo kaihpen tum hi an tam țhin a. A han luh a, zu an han inpui theih lah chuan an neih chhun chhun pawh ni se, vawk talh an hmang a. Tin, nula awmnate lah chuan an ina a luh phawt chuan an nula chu rim tum a nih takin an ti emaw ni, “Lal pu ka ni thei mahna” an ti a, kawng an khar a, an chhuahsan daih mai țhin a; mahse tu fanu mah tihsual a tum ve ngai lo va, a nula ngaih emaw mi dang laka a fa neih emaw sawi a awm ve hauh lo a ni. Mi nun ngil tak a ni (Hei hi Awithanga pa sawi dan a ni).
Fapa mal a ni bawk a, a hausa em em a, silai pawh fung sawm aia tlem a nei ngai lo. Tin, Darbu sawm leh Darkhuang pariat a nei a, sial sawm hlirin vawi thum Khuang a chawi hman a ni. Mizo dan pangngaiah chuan Zawh-zaw-zo a ni a, Zau a dawh bawk a ni.
(1) Khawlian-ah hian mi huaisen, mi hmingthang tak mai Burkhawni pa a awm a. An Zawlbuk sak niin, tlangvalho chuan a tlûng an inzawhsiak a; tlangval pakhat chuan Burkhawni pa hi a upa deuh ta a, zawh ve ngam tak ang maw? a ti a, a țhian pakhat chuan, e, a ngam em em ang, zawh pawh a zawh liam ngam ang chu, a han ti a; mahse tlangval tam tak chuan, “Zawh ngam mah se, zawh liam em zawng a ngam bik lo vang” an ti a, an inhnial luai luai ta mai a. Burkhawni pa chu mi inhnialnate hrilhin an va ko ta ringawt mai a, a han zawh ve ta ngei a; mahse Zawlbuk tlûng khum bakah chuan pen khatin a han pen leh pâk mai a, a tla hlawm nalh mai a. A vanneih asiamin zu thi lo va maw le!
Heti ang chiah bawk hian Vawmtlak-a a lawn ngam leh ngam loh tur an inhnial bawk a, an han koh meuh chuan ‘ngam lo’ nih hi a duh lo hrim hrim a, Vawmtlakah chuan a lawna a han pawt per leh mai zu nia. Hetah pawh hian a fung karah a tla a, a fung zumte chuan a tai thi hni hne chauh a ni an ti. Burkhawni pa hian khatiang ringwt kha chu ho a ti deuh a. Vawmtlâk dang siam leh turin a ti a. Chu chu tlangval-ho’n an ti duh ta lo a ni. Burkhawni pa chanchin hi mak tak tak a tam mai.
(2) Khawlian vanglai hian nula lian thelh thawlh chak tak mai a awm bawk a. A chakzia hriate chuan a tar hnu pawhin en an awm fo țhin. Naupang tê kan nih laiin kei pawhin ka hmu ve hman a ni. Ritphurh a chak a, hlo thlawh a chak bawk a, buh den a chak bawk. Fahthing fâk za a phur zo va, Tuivai phai ațangin buhhum kawt khat pawh phur mah sela kawng tluanin a titi thei a, ding chawl ve hauh lovin Khawlian tlang a thleng țhin a ni an ti. A hming chu Khawlnemi a ni a, Aizawl Electric Venga Pu Hnema CA nu saw a tunu (Khawlnemi fapa upa ber fanu) a ni.
Vanpuilala hian fa pahnih chauh a nei a. A upa zawk chu Lalhleia a ni a, a nau chu Lalziki a ni. Lalziki hian Chenkual lal a nei a, Fapa pakhat leh fanu pakhat a nei a, a pasal a sun hnu-ah chuan a fate nen a u Lalhleia an bêl leh ta a ni.

Michael Lalmanzuala

2018-07-30T11:08:06+00:00